Təhlükəli geoloji proseslərin qiymətləndirilməsi
Sürüşmə, subasma, eroziya, çökən və şişən qruntlar kimi risklərin aşkarlanması və mühafizə tədbirləri üzrə tövsiyələr.
Lisenziyalı xidmət · EL-845/2026
Bəzi sahələrdə əsas risk qruntun daşıma qabiliyyəti deyil, zamanla inkişaf edən geoloji proseslərdir: yamacın sürüşməsi, qrunt suyunun qalxması, islanan qruntun çökməsi. Onları tikintidən əvvəl aşkarlamaq mühafizə tədbirlərini layihəyə vaxtında daxil etməyə imkan verir.
Təhlükəli geoloji proseslər nədir
Təhlükəli geoloji proseslər — təbii və ya insan fəaliyyəti nəticəsində yaranan, bina və qurğulara, ərazinin istifadəsinə zərər vura bilən proseslərdir. Onların bir qismi aydın görünür (yamacda sürüşmə çatları, yarğanlar), bir qismi isə yalnız axtarış zamanı aşkarlanır: islandıqda çökən qruntlar, qrunt suyunun tədricən qalxması, duzların həll olması.
Qiymətləndirmənin məqsədi prosesin olub-olmadığını, inkişaf dərəcəsini və tikintinin onu necə dəyişə biləcəyini müəyyən etməkdir. Məsələn, yamacın ətəyində özül çuxurunun qazılması və ya sahənin suvarılması sabit görünən yamacı hərəkətə gətirə bilər.
Hansı proseslər qiymətləndirilir
- Sürüşmə — yamacda qrunt kütləsinin aşağı hərəkəti; dik yamaclarda, gilli qatların suya doyduğu yerlərdə.
- Subasma — qrunt suyunun səviyyəsinin qalxması nəticəsində zirzəmilərin və özül qruntlarının islanması.
- Eroziya — səth sularının qruntu yuyub aparması, yarğanların inkişafı; çay sahillərində yan eroziya.
- Abraziya — dəniz sahilinin dalğalarla dağıdılması.
- Sel axınları — dağlıq və dağətəyi ərazilərdə çay yataqlarına yaxın sahələr üçün.
- Xüsusi xassəli qruntlar — islandıqda çökən, şişən, duzlu, tökmə qruntlar.
- Seysmik təsir — qrunt şəraitinin seysmik təsiri gücləndirməsi, suya doymuş boş qumların zəlzələ zamanı sıyıqlaşma ehtimalı.
- Palçıq vulkanizmi — Abşeron və Şirvan bölgələrində vulkan strukturlarına yaxın sahələr üçün.
Tikinti prosesləri necə dəyişə bilər
Qiymətləndirmə yalnız sahənin bugünkü vəziyyətini deyil, tikintidən sonra yaranacaq şəraiti də nəzərə alır. Özül çuxuru yamacın ətəyini kəsir və onun dayanıqlığını azaldır. Asfalt örtük və binalar yağış sularının təbii axınını dəyişir, səth suları bir yerə toplanaraq yarğan əmələ gətirə bilər. Su və kanalizasiya şəbəkələrindən sızma, yaşıllıqların suvarılması isə illər ərzində qrunt suyunun səviyyəsini qaldırır, çökən və duzlu qruntları islatır. Buna görə hesabatdakı tövsiyələr həm tikinti dövrünü, həm də binanın istismarını əhatə edir.
Nə vaxt tələb olunur
- yamaclarda, dərə kənarında, çay və dəniz sahilində tikinti nəzərdə tutulduqda;
- sahədə və ya qonşu binalarda çat, əyilmə, rütubət əlamətləri olduqda;
- qrunt suyunun səthə yaxın olduğu və ya qalxdığı ərazilərdə;
- lösvari, duzlu və ya tökmə qrunt ehtimalı olduqda;
- xətti qurğuların trası mürəkkəb relyefdən keçdikdə;
- məsul və çoxmərtəbəli obyektlər layihələndirilərkən.
İşlərin tərkibi
| İş | Məqsəd | Nəticə |
|---|---|---|
| Arxiv materiallarının və köhnə topoqrafik planların təhlili | prosesin keçmişdə təzahürlərini və relyefin dəyişməsini müəyyən etmək | risk zonalarının ilkin sxemi |
| Rekoqnossirovka | sürüşmə çatlarını, əyilmiş ağacları, sızma yerlərini, binalardakı deformasiyaları qeydə almaq | təzahürlərin xəritəsi və fotofiksasiya |
| Quyu qazılması və zondlama | zəif qatları, sürüşmə səthini, qrunt suyunu aşkarlamaq | kəsilişlər, qrunt suyunun səviyyələri |
| Geofiziki tədqiqatlar | sürüşmə cismini, boşluqları, sulu zonaları sahə üzrə izləmək | geofiziki kəsilişlər |
| Laboratoriya sınaqları | çökmə və şişmə qabiliyyətini, duzluluğu, kəsilmə müqavimətini təyin etmək | hesabatlar üçün göstəricilər |
| Yamacın dayanıqlığının qiymətləndirilməsi | mövcud və tikintidən sonrakı vəziyyətdə dayanıqlığı yoxlamaq | hesab nəticələri və mühafizə tövsiyələri |
Qrunt suyu ilə bağlı risklər üçün ayrıca subasma riski və drenaj tövsiyələri xidməti, deformasiyaların zamanla izlənməsi üçün isə deformasiya və çökmə monitorinqi təklif olunur.
İşin mərhələləri
- Hazırlıq. Arxiv məlumatlarının, köhnə planların toplanması, iş proqramının hazırlanması.
- Çöl işləri. Rekoqnossirovka, quyular, zondlama, geofiziki profillər, qrunt suyunun ölçülməsi.
- Laboratoriya. Xüsusi qruntların sınaqları, suyun kimyəvi analizi.
- Kameral işlər. Proseslərin təsviri, dayanıqlıq hesabları, risk zonalarının sxemi.
- Təhvil. Nəticələr mühəndis-geoloji hesabatın bölməsi və ya ayrıca rəy şəklində verilir.
İstifadə olunan avadanlıq
- quyu qazma və zondlama qurğuları — kəsilişin öyrənilməsi üçün;
- elektrik kəşfiyyatı və seysmik kəşfiyyat aparaturası — sürüşmə cisminin və sulu zonaların izlənməsi üçün;
- GNSS qəbulediciləri, elektron taxeometrlər, PUA — relyefin və deformasiya əlamətlərinin planalması üçün;
- laboratoriya avadanlığı — kəsilmə, çökmə və şişmə sınaqları üçün.
Təhvil verilən nəticə
- aşkarlanmış proseslərin təsviri və inkişaf dərəcəsi;
- risk zonalarının sxemi;
- yamac dayanıqlığının hesab nəticələri (lazım olduqda);
- mühafizə tədbirləri üzrə tövsiyələr: drenaj, səth sularının kənarlaşdırılması, istinad qurğuları, özül həlləri, monitorinq.
Mühafizə qurğularının layihəsi layihəçi tərəfindən hazırlanır; hesabat ona ilkin məlumat verir. Sənədlər PDF və kağız formada, qrafik hissə ehtiyac olduqda DWG formatında verilir.
Müddət
- sahənin ölçüsü və prosesin növü;
- quyuların, geofiziki profillərin sayı;
- dayanıqlıq hesablarının zəruriliyi.
Sizdən hansı məlumatlar lazımdır
- sahənin ünvanı və topoqrafik planı (varsa);
- müşahidə olunan əlamətlərin fotoşəkilləri;
- nəzərdə tutulan tikinti və torpaq işləri barədə məlumat.
Qiymətə nə təsir edir
- sahənin ölçüsü və relyefin mürəkkəbliyi;
- quyuların, zondlama və geofiziki işlərin həcmi;
- laboratoriya sınaqlarının tərkibi və hesabların zəruriliyi.
Təxmini qiymətlər qiymətlər səhifəsindədir; dəqiq hesablama üçün sorğu göndərin.
