Azərbaycanda geodeziyanın inkişafı, əsas növləri və müasir texnologiyaların tətbiqi
Geodeziya nədir?
Geodeziya — qədim yunan dilində geodaisia sözündən yaranaraq “yerin bölünməsi” və ya “hissələrə ayrılması” mənasını ifadə edir. Lakin müasir dövrdə geodeziya anlayışı daha geniş məna daşıyır və təkcə yerin bölünməsi ilə məhdudlaşmır. Bu elm sahəsi Yer səthinin dəqiq forma və ölçülərinin öyrənilməsi, həmçinin bu məlumatların əsasında planların, xəritələrin, profil və kəsiklərin hazırlanması, mühəndis-tikinti layihələrinin dəqiq şəkildə həyata keçirilməsi üçün zəruri ölçmə üsullarını əhatə edir.
Geodeziya Yer kürəsinin fiziki xüsusiyyətlərini dəqiq müəyyən edərək geofizika, geologiya, coğrafiya, torpaqşünaslıq, ekologiya və hətta meteorologiya kimi bir çox digər elmlərlə sıx bağlıdır və onlar üçün möhkəm məlumat bazası yaradır. Bu məlumatlar həm təbii resursların qorunması, həm də insanların yaşayış mühitinin planlaşdırılması baxımından əvəzsiz əhəmiyyət kəsb edir.
Geodeziyanın əsas növləri
1️⃣ Ali Geodeziya
Ali geodeziya Yer kürəsinin ümumi forması, ölçüləri, onun qravitasiya sahəsinin xüsusiyyətləri və Yer qabığının üfüqi və şaquli hərəkətləri kimi mürəkkəb məsələləri öyrənir. Dövlət geodeziya istinad məntəqələri şəbəkəsinin yaradılması, dəqiqliklə kalibrlənməsi və beynəlxalq şəbəkələrə inteqrasiya olunması bu sahənin əsas fəaliyyət sahələrindəndir. Bu məlumatlar zəlzələlərin, vulkan aktivliyinin və tektonik hərəkətlərin izlənməsində də mühüm rol oynayır.
2️⃣ Topoqrafiya
Topoqrafiya geodeziyanın mühüm sahələrindən biridir və daha çox məhəlli ərazilərin dəqiq planalma işlərinin yerinə yetirilməsi ilə məşğul olur. Ərazinin relyefi, mövcud tikililər, təbii və süni obyektlər topoqrafik planlarda əks olunur. Topoqrafik ölçmələr iki mərhələdə icra olunur:
-
Çöl işləri: Birbaşa ərazidə aparılır, relyef nöqtələri ölçülür, poliqonlar çəkilir, nişanlanma və möhkəmləndirmə işləri görülür.
-
Kameral işlər: Ölçmə nəticələri laboratoriyada emal edilir, planlar və xəritələr hazırlanır, rəqəmsal bazalar yaradılır.
Müasir dövrdə topoqrafiya rəqəmsal texnologiyalar, dron çəkilişləri və 3D modelləşdirmə ilə daha sürətli və dəqiq həyata keçirilir.
3️⃣ Mühəndis Geodeziyası
Mühəndis geodeziyası mühəndis və texniki obyektlərin — bina və qurğuların, sənaye və energetika komplekslərinin, yolların, körpülərin, su bəndlərinin tikintisi və istismarı zamanı zəruri ölçmə işlərinin kompleksini əhatə edir. Buraya ərazinin ilkin planalması, tikinti prosesində geodeziya nəzarəti, deformasiyaların monitorinqi və istismar dövründə texniki nəzarət daxildir.
Mühəndis geodeziyası olmadan istənilən iri layihə riskli və qeyri-dəqiq həyata keçirilə bilər.
4️⃣ Kosmik Geodeziya
Kosmik geodeziya süni Yer peyklərinin və radiodalğaların köməyi ilə aparılır. GPS, GLONASS, Galileo və digər qlobal mövqe müəyyən etmə sistemləri bu sahədə mühüm rol oynayır. Kosmik geodeziya vasitəsilə çox böyük ərazilərdə yüksək dəqiqliklə nöqtələrin koordinatları müəyyən edilir, qitə lövhələrinin hərəkəti izlənir, tektonik proseslər proqnozlaşdırılır.
Kosmik geodeziya operativliyi və maliyyə səmərəliliyi baxımından ən müasir metodlardan biri hesab olunur.
5️⃣ Kartoqrafiya
Kartoqrafiya Yer səthinin, təbii və antropogen obyektlərin məkan təsvirinin xəritələr və planlar şəklində hazırlanması və təqdim edilməsidir. Müasir kartoqrafiyada rəqəmsal texnologiyalar, coğrafi informasiya sistemləri (GIS) və uzaqdan zondlama metodlarından geniş istifadə olunur. Kartoqrafiya coğrafiya elminin “görən gözü” hesab edilir və məlumatların vizual təqdimatı üçün əvəzolunmaz vasitədir.
Azərbaycanda geodeziyanın inkişaf tarixi
Azərbaycanda geodeziya işlərinin əsası XIX əsrin ortalarına gedib çıxır. İlk dövrlərdə əsasən hərbi məqsədlər üçün ölkə ərazisinin dəqiq xəritələrinin hazırlanması prioritet idi. 1-ci, 2-ci və 3-cü sinif geodeziya məntəqələri qurularaq onların koordinatları müəyyənləşdirilmişdir.
Azərbaycan geodeziyasının inkişafında Məmmədqasım Əliyevin əvəzsiz xidmətləri olmuşdur. O, bir sıra yüksək dəqiqlikli geodeziya məntəqələrinin müəllifi olmaqla yanaşı, ilk dəfə Azərbaycan dilində “Geodeziya kursu” kitabını (1928) yazaraq bu sahənin tədrisinə zəmin yaratmışdır.
Topoqrafiya sahəsinin inkişafı isə İbrahim ağa Vəkilovun adı ilə bağlıdır. O, təkcə Azərbaycan deyil, həm də Qafqaz, Türkiyə, İran və digər regionlarda topoqrafiya işlərinin təşkili və hərbi xəritələrin hazırlanması işlərində mühüm rol oynamışdır. Onun rəhbərliyi ilə hazırlanmış “Azərbaycan Respublikasının siyasi və təbii xəritəsi” ölkənin ilk rəsmi coğrafiya xəritəsi hesab olunur.
Müasir dövrdə Azərbaycanda geodeziya
XX əsrin ikinci yarısından başlayaraq Azərbaycanda geodeziya müstəqil elm və istehsalat sahəsi kimi daha sürətlə inkişaf etdi. Bakı Kartoqrafiya Fabriki, “Azərbaycanaerogeodeziya” İstehsalat Birliyi və Dövlət Geodeziya və Xəritəçəkmə Komitəsi bu sahədə aparıcı təşkilatlar sırasında idi.
Son illərdə müasir texnologiyalar geodeziya işlərinin ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. GPS cihazları, Total Station alətləri, lazer skanerlər, dronlar və xüsusi proqram təminatları ölçmə dəqiqliyini və işin operativliyini qat-qat artırmışdır.
Peyk GPS sistemi vasitəsilə ölkə ərazisində mövcud geodeziya məntəqələrinin koordinatları beynəlxalq şəbəkələrə uyğunlaşdırılaraq müasirləşdirilmişdir. Aero və kosmik fotoplanaalma nəticəsində əldə edilən şəkillər yüksək dəqiqlikli xəritəçəkmədə istifadə olunur.
Bundan əlavə, şəhərsalma, tikinti və nəqliyyat infrastrukturunun planlaşdırılmasında geodeziya ölçmələri zəruri mərhələ hesab olunur. Müasir mühəndis geodeziyası obyektlərin deformasiya monitorinqini aparır, layihələndirmə və tikinti prosesinə real vaxt rejimində nəzarət edir.
Nəticə
Azərbaycanda geodeziya qədim elmi ənənələrə malik olmaqla yanaşı, ən müasir texnologiyalara uyğun inkişaf edir. Dəqiq ölçmə və planlama, xəritəçəkmə, topoqrafiya, kosmik və mühəndis geodeziyası bu sahənin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Bu sahənin inkişafı ölkədə şəhərsalma, tikinti, ekologiya, torpaq idarəetməsi və bir çox digər sahələrin səmərəli idarə olunması üçün möhkəm təməl yaradır.
