Lənkəranda mühəndis-geoloji axtarış işləri

Lənkəran ərazisinin mühəndis-geoloji xüsusiyyətləri

Lənkəran ölkənin cənub-şərqində, Talış dağları ilə Xəzər dənizi arasında uzanan Lənkəran ovalığında yerləşir. Şəhər və ətraf ərazilər dənizə doğru zəif maili, demək olar ki, düz səthdədir; qərbdə isə relyef qısa məsafədə Talış dağlarının meşəli ətəklərinə qalxır. Ovalığı Lənkərançay və digər dağ çayları kəsir, onların mənsəb hissələrində alçaq, vaxtaşırı su basan sahələr var.

Ovalığın kəsilişində dördüncü dövr dəniz və çay çöküntüləri yayılmışdır: gillər, gillicələr, lilli qumsallar, xırda və tozvari qumlar. Sahil zolağında dəniz qumları və balıqqulaqlı qatlar rast gəlinir, çökəkliklərdə və köhnə çay yataqlarında isə üzvi qarışıqlı lilli qruntlar toplana bilər. Dağətəyinə yaxınlaşdıqca kəsilişdə çaqıllı-çınqıllı gətirmə çöküntüləri və yamac gillicələri görünür. Gilli qruntlar çox vaxt yüksək təbii nəmlikdə və yumşaq plastik və ya axıcı-plastik konsistensiyada olur.

Ölkənin ən rütubətli bölgəsi olan Lənkəranda illik yağıntının miqdarı Abşerondakından bir neçə dəfə çoxdur, bu da qrunt sularının qidalanmasını və qruntların vəziyyətini birbaşa müəyyən edir.

Lənkəranda tikinti üçün əsas risklər

• Yüksək qrunt suları. Ovalığın böyük hissəsində qrunt suyu səthə çox yaxın yatır və yağışlı mövsümdə daha da qalxır. Bu, özül çuxurlarının qazılmasını çətinləşdirir, su çəkmə tələb edir, zirzəmi və yeraltı otaqların tikintisini isə ciddi hidroizolyasiya və drenaj olmadan riskli edir.
• Yumşaq gilli qruntlar. Su ilə doymuş gillər və gillicələr az möhkəmliyə və yüksək sıxılmaya malikdir. Belə əsas üzərində binalar uzun müddət çökə bilər; yük artdıqca çökmə qeyri-bərabər olur. Bəzi hallarda özül üçün dirəklər və ya qruntun gücləndirilməsi tələb olunur.
• Üzvi qarışıqlı qruntlar. Köhnə yataqlarda və bataqlaşmış sahələrdə rast gəlinən lilli və üzvi qarışıqlı qruntlar təbii əsas kimi yararsız ola bilər; onların yayılma sərhədləri əvvəlcədən müəyyən edilməlidir.
• Subasma və daşqınlar. Çayların daşması, yağış sularının ovalıqda toplanması və Xəzərin səviyyə tərəddüdləri alçaq sahələrdə subasmaya səbəb olur. Yer səthinin hündürlük qeydləri və ərazinin su axıdılması planlaşdırmanın əsas ilkin məlumatlarındandır.
• Rütubətli iqlim və aqressivlik. Daimi nəmlik beton və metal konstruksiyaların korroziyasını sürətləndirir, qrunt sularının kimyəvi tərkibi isə sahədən asılı olaraq aqressiv ola bilər.
• Seysmiklik. Talış zonası da seysmik aktiv ərazilərə aiddir. Hesabi seysmik intensivlik qüvvədə olan normativ sənədlərə əsasən götürülür; su ilə doymuş yumşaq qruntlar seysmik təsiri gücləndirir.

Hansı mühəndis-axtarış işləri adətən tələb olunur

Lənkəranda hidrogeoloji məsələlər mühəndis-geoloji məsələlərdən ayrılmazdır, buna görə hər iki iş növü adətən birlikdə sifariş edilir:

• quyu qazılması və nümunə götürülməsi, yumşaq gillərdən monolitlərin xüsusi nümunəgötürənlərlə götürülməsi;
• statik zondlama — yumşaq qatların qalınlığını və dirəklərin daşıma qabiliyyətini qiymətləndirmək üçün xüsusilə informativdir;
• qrunt sularının səviyyəsi və rejimi, mövsümi tərəddüdlərin proqnozu;
• subasma riski və drenaj tövsiyələri və özül çuxurunun qurudulması üçün filtrasiya sınaqları;
• qrunt sularının və qruntların aqressivliyi;
• mexaniki xassələrin təyini — sıxılma və kəsilmə sınaqları, yumşaq gillərin uzunmüddətli çökməsinin qiymətləndirilməsi;
• alçaq ərazilərdə hündürlük qeydlərinin dəqiq alınması üçün topoqrafik planaalma və çökmə monitorinqi.

Hesabatda qrunt suyunun yalnız ölçülmüş səviyyəsi deyil, həm də proqnoz maksimal səviyyəsi göstərilməlidir, çünki quraq aylarda aparılan ölçmə yağışlı mövsümdəki vəziyyəti əks etdirmir. Bu proqnoz zirzəminin mümkün dərinliyini, hidroizolyasiyanın tipini və drenaj sisteminin lazım olub-olmamasını müəyyən edir.

İşin təşkili

Çöl işlərinin vaxtının seçilməsi Lənkəranda xüsusi əhəmiyyət daşıyır: uzun yağışlı dövrlərdə kənd yolları və tarlalar ağır texnika üçün keçilməz olur, quyular isə tez su ilə dolur. Sahəyə baxış zamanı giriş yolu, meydançanın quruluğu və yaxınlıqdakı kanallar yoxlanılır. Qrunt suyunun sabitləşmiş səviyyəsini düzgün ölçmək üçün quyuda müəyyən müddət gözləmək lazımdır, bu da iş qrafikində nəzərə alınır.

Yumşaq gil monolitləri daşınma zamanı asanlıqla pozulduğundan onlar sarsıntıdan qorunaraq qablaşdırılır, su nümunələri isə kimyəvi tərkibi dəyişməmiş qısa müddətdə laboratoriyaya çatdırılır. Lənkəran Bakıdan uzaqda yerləşdiyindən texnikanın daşınması və briqadanın yerləşdirilməsi qiymətə əlavə edilir; bir neçə obyektin işlərini birləşdirmək bu payı azaldır. Sahənin yerini və planlaşdırılan tikilinin təsvirini qiymət sorğusu ilə göndərin.