Mingəçevirdə mühəndis-geoloji axtarış işləri

Mingəçevir ərazisinin mühəndis-geoloji xüsusiyyətləri

Mingəçevir Kür çayının dağlıq hissədən Kür çökəkliyinə çıxdığı yerdə, Bozdağ silsiləsinin ətəyində yerləşir. Şəhərin şimal-qərbində Kür üzərində yaradılmış Mingəçevir su anbarı və onun bəndi, aşağı axında isə Varvara su anbarı yerləşir. Relyef Kürün terrasları ilə pillələnmişdir: çaya yaxın alçaq terraslardan Bozdağın yamaclarına doğru ərazi yüksəlir, yamaclar isə yarğanlar və quru dərələrlə parçalanıb.

Kür terraslarında çay çöküntüləri — çınqıl, qum, qumsal və gillicələr yayılmışdır, terrasların üst hissəsi çox vaxt lösvari gillicə və qumsal örtüyü ilə örtülüdür. Bozdağın yamaclarında neogen yaşlı gillər, qumdaşları və konqlomeratlar səthə çıxır və onların aşınma məhsulları yamac çöküntülərini təşkil edir. Quru və isti iqlim şəraitində formalaşmış örtük qruntlarında karbonat və suda həll olan duzlar toplanır.

Şəhər əsasən su anbarı və elektrik stansiyasının tikintisi ilə əlaqədar XX əsrin ortalarında salındığından, bir çox sahələrdə tikinti dövrünə aid tökmə qruntlar və planlaşdırma zamanı yerdəyişdirilmiş qruntlar mövcuddur.

Mingəçevirdə tikinti üçün əsas risklər

• Çökən qruntlar. Kür çökəkliyinin lösvari gillicə və qumsalları çökmə qabiliyyətinə malik ola bilər. Təbii vəziyyətdə möhkəm görünən bu qruntlar su xətlərindən sızma, suvarma və ya qrunt suyunun qalxması nəticəsində isləndikdə əlavə çökmə verir. Çökmə qabiliyyəti və onun hansı dərinliyə qədər yayıldığı laboratoriya sınaqları ilə təyin edilir.
• Su anbarı və Kürün təsiri. Su anbarına və Kürə yaxın sahələrdə qrunt sularının səviyyəsi su səthinin rejimi ilə əlaqəli dəyişə bilər. Anbar sahillərində dalğa təsiri ilə sahil eroziyası, çay sahillərində isə yan eroziya və yamac uçqunları müşahidə olunur. Belə yerlərdə sahildən təhlükəsiz məsafə ayrıca əsaslandırılmalıdır.
• Bozdağ yamaclarında proseslər. Yamaclarda gilli qatların islanması sürüşmə və uçqunlara, güclü yağışlar isə yarğanlarda eroziyaya və palçıq axınlarına səbəb ola bilər.
• Duzlu qruntlar və aqressivlik. Örtük qruntlarında toplanmış sulfatlar və digər duzlar betona aqressiv təsir göstərə bilər; duzların yuyulması isə qruntun quruluşunu zəiflədir.
• Tökmə qruntlar. Tikinti dövründən qalmış tökmə qatlar sahə daxilində qeyri-bərabər paylanır və onların altında təbii qruntun səviyyəsi yalnız qazma ilə müəyyən edilir.
• Seysmiklik. Mingəçevir də ölkənin seysmik aktiv ərazilərindəndir. Hesabi seysmik intensivlik qüvvədə olan normativ sənədlərə əsasən götürülür; hidrotexniki qurğuların yaxınlığında əlavə tələblər nəzərə alınır: AzDTN 2.3-1 «Seysmik rayonlarda tikinti» normasında hidrotexniki qurğular üçün ayrıca bölmə var, su anbarının su mühafizə zonasında isə tikinti işləri yalnız razılaşdırılmış layihə sənədləri ilə aparılır (Nazirlər Kabinetinin 2000-ci il 24 mart tarixli 56 nömrəli qərarı).

Su anbarına yaxın sahələrdə qrunt suyunun ölçülmüş səviyyəsi anbarın doldurulma və boşaldılma dövründən asılı ola bilər. Buna görə hesabatda ölçmənin tarixi göstərilməli, layihə üçün isə mümkün maksimal səviyyə proqnozlaşdırılmalıdır. Lösvari qatın qrunt suyu ilə islanma ehtimalı məhz bu proqnozdan asılıdır: səviyyənin qalxacağı gözlənilirsə, çökmə hesabı islanmış qrunt üçün aparılır.

Hansı mühəndis-axtarış işləri adətən tələb olunur

Mingəçevirdə proqram sahənin terras, yamac və ya sahil zolağında yerləşməsinə görə qurulur. Əksər hallarda aşağıdakılar yerinə yetirilir:

• quyu qazılması və nümunə götürülməsi, lösvari qatdan monolitlərin götürülməsi və terras çınqıllarının dərinliyinin müəyyən edilməsi;
• mexaniki xassələrin təyini — islatma ilə sıxılma sınaqları, çökmə qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi;
• qrunt və suların kimyəvi analizi — suda həll olan duzların miqdarı, sulfat aqressivliyi;
• sahil zolağında qrunt sularının səviyyəsi və rejimi, subasma riski və drenaj tövsiyələri;
• anbar və çay sahillərində, Bozdağın yamaclarında təhlükəli geoloji proseslərin qiymətləndirilməsi;
• lösvari qatın və tökmə qruntların qalınlığını sahə üzrə izləmək üçün elektrik kəşfiyyatı;
• deformasiya əlamətləri olan binalarda mövcud binaların özül qruntlarının tədqiqi.

İşin təşkili

Sahəyə baxış zamanı terras kənarları, yarğanlar, su xətləri və mövcud binalarda çökmə izləri qeyd olunur. Hidrotexniki qurğuların və enerji obyektlərinin mühafizə zonalarına yaxın ərazilərdə çöl işləri müvafiq təşkilatlarla əlaqələndirilir, bu da hazırlıq mərhələsinin müddətini artıra bilər.

Lösvari qruntların monolitləri təbii nəmliyi dəyişməməsi üçün sahədə hermetik qablaşdırılır, çünki nəmlik itkisi çökmə sınağının nəticəsini təhrif edir. Mingəçevir Bakıdan uzaqda yerləşdiyi üçün texnikanın daşınması, briqadanın yerləşdirilməsi və nümunələrin nəqli qiymətə əlavə olunur; həcmi kiçik obyektlərdə bu pay nisbətən böyük olur. Bütün çöl işlərini bir səfərdə tamamlamaq üçün sahənin yerini, ölçülərini və planlaşdırılan tikilinin parametrlərini qiymət sorğusu ilə əvvəlcədən göndərin.