Şəkidə mühəndis-geoloji axtarış və geodeziya

Şəki ərazisinin mühəndis-geoloji xüsusiyyətləri

Şəki Böyük Qafqazın cənub yamacının ətəyində, dağlarla Alazan-Əyriçay vadisi arasındakı keçid zonasında yerləşir. Şəhər dağ çaylarının dərələri boyunca uzanır və yuxarı hissəsi meşəli yamaclara söykənir; aşağı hissəsi isə vadiyə doğru açılan geniş gətirmə konusları üzərindədir. Bir şəhər daxilində hündürlük fərqi yüzlərlə metrə çatır, küçələrin və sahələrin çoxu maili yerdədir.

Dağətəyi zolaqda kəsiliş dağ çaylarının və sel axınlarının gətirdiyi prolüvial-allüvial çöküntülərdən təşkil olunub: qum-gil doldurucu ilə daş, çaqıl, çınqıl, aralarında gillicə və qumsal qatları. Belə qatlarda iri daşların ölçüsü və miqdarı qısa məsafədə dəyişir. Yamaclarda daha qədim süxurların — gillərin, qumdaşlarının, konqlomeratların — üstü aşınma məhsulları və gilli yamac çöküntüləri ilə örtülüdür. Vadiyə doğru çöküntülər xırdalaşır, gilli qatların payı artır.

Gətirmə konuslarının aşağı kənarlarında qrunt suları bulaqlar şəklində səthə çıxa bilər; bu zolaqda qruntlar daha nəm, bəzən bataqlaşmış olur.

Şəkidə tikinti üçün əsas risklər

• Sel təhlükəsi. Şəki ərazisindən keçən dağ çayları güclü yağışlardan sonra daş-palçıq axınları gətirə bilər; 1772-ci ildə sel köhnə şəhəri dağıtmış, indiki tarixi mərkəz bundan sonra daha hündür ərazidə yenidən salınmışdır. Çay yatağına, onun köhnə qollarına və gətirmə konusunun aktiv hissəsinə yaxın sahələrdə tikinti selin yolu, keçmiş sel izləri və mühafizə qurğuları nəzərə alınmaqla planlaşdırılmalıdır.
• Sürüşmələr və yamac prosesləri. Gilli yamac çöküntüləri yağışlı mövsümdə hərəkətə gələ bilir. Yamacda pilləli meydançaların kəsilməsi, dayaq divarlarının drenajsız tikilməsi və yamaca suyun axıdılması sürüşməni sürətləndirir.
• İri qırıntılı qeyri-bircins qruntlar. Daşlı-çaqıllı qatlarda adi qazma və nümunə götürmə çətinləşir, qatın xassələri isə iri daşlar səbəbindən ayrı-ayrı nöqtələrdə kəskin fərqlənir. Belə qruntlarda şurf və geofiziki üsullar quyuları yaxşı tamamlayır.
• Nəm zolaqlar. Bulaq çıxışları və konusların ətəyindəki nəm sahələr zirzəmili binalar üçün subasma riski yaradır və gilli qruntların möhkəmliyini azaldır.
• Seysmiklik. Böyük Qafqazın cənub yamacı ölkənin seysmik baxımdan aktiv zonalarındandır. Hesabi seysmik intensivlik qüvvədə olan normativ sənədlərə əsasən götürülür; yamaclarda seysmik təsir sürüşmə riskini artırır.

Hansı mühəndis-axtarış işləri adətən tələb olunur

Şəkidə fərdi evlər, qonaq evləri, otellər, eləcə də tarixi binaların bərpası və yenidən qurulması geniş yayılıb. İşlərin tərkibi sahənin yamacda, konusda və ya vadidə olmasından asılıdır:

• maili sahələrdə topoqrafik planaalma — pillələrin, dayaq divarlarının və su axıdılmasının layihələndirilməsi üçün;
• sel və sürüşmə zonalarına yaxın sahələrdə təhlükəli geoloji proseslərin qiymətləndirilməsi;
• quyu qazılması və nümunə götürülməsi, iri qırıntılı qatlarda şurflarla birlikdə;
• daşlı qatların qalınlığını və yamac çöküntülərinin sərhədini izləmək üçün seysmik kəşfiyyat və ya elektrik kəşfiyyatı;
• tarixi binalarda mövcud binaların özül qruntlarının tədqiqi və deformasiya və çökmə monitorinqi;
• nəm zolaqlarda subasma riski və drenaj tövsiyələri;
• fiziki və mexaniki xassələrin təyini — xüsusən yamacların dayanıqlıq hesabı üçün kəsilmə sınaqları.

Tarixi binaların bərpasında əsas sual mövcud özülün hansı qrunta söykəndiyi və əlavə yükü qəbul edə bilib-bilməyəcəyidir. Bunun üçün özülün yanında şurf qazılır, özülün dərinliyi, materialı və vəziyyəti, altındakı qruntun xassələri öyrənilir. Bu məlumatlar olmadan mərtəbə artırılması və ya daş hörgünün yenilənməsi barədə əsaslandırılmış qərar vermək mümkün deyil.

İşin təşkili

Sahəyə baxış zamanı köhnə sel izləri, yamacda çatlar, əyilmiş ağaclar və dayaq divarlarının vəziyyəti kimi əlamətlər qeydə alınır, eyni zamanda qazma qurğusunun dar və dik küçələrdən keçə bilməsi yoxlanılır. Tarixi məhəllələrdə işlər kompakt texnika ilə və mövcud tikililərə zərər verməmək şərti ilə aparılır.

Daşlı qatlardan monolit götürmək çox vaxt mümkün olmadığından, belə hallarda nümunələr şurflardan götürülür və ya qruntun xassələri sahə sınaqları ilə qiymətləndirilir. Gilli qatların monolitləri nəmliyi qorunmaqla laboratoriyaya göndərilir. Şəki paytaxtdan xeyli uzaqda yerləşdiyi üçün texnikanın daşınması, briqadanın bir neçə gün yerində qalması və nümunələrin nəqli qiymətin nəzərəçarpan hissəsini təşkil edə bilər. Bütün çöl işlərini bir səfərdə tamamlamaq üçün əvvəlcədən sahə barədə maksimum məlumat almaq faydalıdır — qiymət sorğusu göndərərkən sahənin fotolarını və yerini əlavə edin.